Voorlichten is een vak!

Tijd om in gesprek te gaan met Andries Boneschansker, voorlichter en trainer bij GOUDtrainingen, over zijn unieke rol. In dit interview vertelt hij waarom voorlichten echt een vak is en waarom het belangrijk is om het integrale verhaal van ondermijning te vertellen. Uiteraard staat hij ook stil bij de Ondermijningsbus als hulpmiddel bij het vergroten van vertrouwen en meldingsbereidheid.

Je bent zowel trainer als voorlichter. Hoe is die combinatie van rollen tot stand gekomen?

“Ik ben van huis uit trainer op het gebied van veiligheid en georganiseerde criminaliteit, en ik heb geleerd dat voorlichting geven echt een vak apart is. Je kunt nog zo veel weten van ondermijning, maar het overbrengen aan verschillende doelgroepen vergt mensenkennis en creativiteit. De Ondermijningsbus is ontstaan als een middel om buiten de trainingslokalen de straat op te gaan en voorlichting te geven. Het idee is bedacht door Jeroen Bakker. Sinds 2023 trek ik met de Ondermijningsbus door heel Nederland om het integrale verhaal van ondermijning op een laagdrempelige manier te delen op het dorpsplein, op de weekmarkt, in een winkelcentrum, op een industrieterrein, op een parkeerplaats, waar dan ook.”

Kun je uitleggen wat je bedoelt met ‘voorlichting is een vak apart’?

“Georganiseerde ondermijnende criminaliteit, de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit die onze samenleving ondermijnt, is best complex en vaak onzichtbaar. We hebben het dan over fenomenen als drugslabs, mensenhandel, witwassen, onvergunde prostitutie, noem maar op. Het speelt zich vaak af op hele gewone locaties in de bovenwereld, zoals op een bedrijventerrein of in een woonwijk. Voor de gemiddelde inwoner is dat een abstract begrip; men ziet of begrijpt het niet meteen. Als voorlichter is het mijn vak om dit soort complexe, verborgen problematiek te vertalen naar begrijpelijke en tastbare informatie. Dat betekent niet alleen droge feiten opsommen, maar een verhaal vertellen dat mensen raakt en bijblijft.

Geurbeleving

Denk aan een geurbeleving met de geur van een xtc-lab, een cocaïnewasserij, hennep en de exclusieve kwekerijgeur® van hennep. Met speciale kijkdozen ervaar je de geur direct in context. Of gebruik de unieke witwasstraat® om op een duidelijke manier uitleg te geven over hoe crimineel verkregen geld in het legale circuit wordt gebracht. Interessant voor inwoners, ondernemers en professionals.

Kijkdozen

In de Ondermijningsbus doen we dat bijvoorbeeld met geuren, beelden en spellen. Het is echt belevenisvoorlichting. Die aanpak vraagt vakmanschap:n je moet inhoudelijk sterk zijn én de aandacht van je publiek weten te vangen.”

Kun je een voorbeeld geven van hoe je zo’n verhaal tastbaar maakt?

“Zeker. Het unieke aan de Ondermijningsbus is dat het integrale verhaal van ondermijning erin aan bod komt. Alle facetten van ondermijning laten we zien. Het draait niet alleen om drugscriminaliteit, er komt ook witwassen bij kijken, uitbuiting van personen. Daarom is het ook belangrijk dat mensen begrijpen hoe criminelen te werk gaan. Zie het als een onderneming die moet blijven draaien. Voor die onderneming hebben criminelen processen, goederen en diensten in de bovenwereld nodig. Dit leggen we bij de bus uit. Bezoekers kunnen daarbij duiken in de verschillende verschijningsvormen. Ze kunnen een xtc-laboratorium, hennepplantage of cocaïnewasserij ruiken. Met kijkdozen kunnen mensen een kijkje nemen in de wereld van de drugscriminaliteit. En met een Witwasstraat® laten we zien hoe crimineel geld witgewassen wordt. Je kunt door een pseudo-winkelstraat lopen en ontdekken hoe zwart geld in vastgoed of schijnbedrijven wordt gestopt om het legaal te laten lijken. Daarnaast hebben we interactieve spellen: zo is er een zoekspel met QR-codes en informatieve video’s. Al die elementen (zien, ruiken, horen, doen) zorgen ervoor dat de informatie blijft hangen. Mensen vergeten een foldertekst misschien snel, maar de penetrante geur van een drugslab die ze bij ons hebben geroken vergeet niemand meer!”

Veel mensen aarzelen om hun vermoedens door te geven. Hoe probeer je de meldingsbereidheid en het vertrouwen te versterken?

“Dat herken ik inderdaad. Er zijn diverse redenen waarom mensen niet melden. Soms denken ze: “Ach, elke keer de politie bellen bij een drugdeal heeft geen zin, ze weten het vast al”. Of men twijfelt of het signaal wel klopt, of men vreest voor de consequenties voor de dader, of er is wantrouwen richting de politie. Aan mij de taak om die drempel te verlagen. Ten eerste door uit te leggen dat geen enkel signaal te klein is. De politie zegt ook: liever dat mensen zelfs het kleinste vermoeden melden, want het kan nét het ontbrekende puzzelstukje zijn. Dus ik benadruk: zie je iets wat je niet vertrouwt (vreemde chemische luchtjes, voortdurend geblindeerde ramen, veel nachtelijk bezoek bij een pand) meld het. Desnoods anoniem. In de bus hebben we bijvoorbeeld een Meld Misdaad Anoniem-telefoon als symbool, waar ik uitleg hoe anoniem melden werkt en waarom dat zo belangrijk is. Je merkt dat als mensen begrijpen dat ze veilig kunnen melden zonder repercussies, hun vertrouwen groeit.”

Voorlichten is een vak!

De Ondermijningsbus gaat het hele land door. Waarom is het belangrijk om op locatie te zijn, juist dáár waar ondermijning speelt?

“Omdat je dán pas echt contact maakt met mensen. Als wij letterlijk midden in de wijk gaan staan waar mensen wonen en werken, krijg je direct een ander soort gesprek. Je bent zichtbaar aanwezig op de plekken waar ondermijning zou kunnen spelen, en dat geeft bewoners een gevoel van urgentie én gelegenheid om hun verhaal te doen. Ik heb het meerdere keren meegemaakt: de burgemeester staat net bij de bus te kijken en vijf minuten later stapt een inwoner op me af die een pand aanwijst waar hij onvergunde prostitutie vermoedt.

Zulke informatie zou je op kantoor nooit zo snel te horen krijgen. Door de wijk in te gaan, komt verrassend veel informatie los bij inwoners en ondernemers. Veel meer dan wanneer je ze vraagt een online enquête in te vullen, bij wijze van spreken. We hebben gemeenten waar we op één dag in meerdere dorpskernen hebben gestaan en overal kwamen meldingen en tips naar voren dankzij de gesprekken die we met mensen voerden. Die tips gaan we natuurlijk doorzetten naar de juiste instanties. Je ziet dat mensen bereid zijn te praten als je naar hén toe komt en tijd voor ze maakt.

Bijkomend voordeel is dat je meteen misverstanden kunt wegnemen. Iemand wijst me ter plekke op een verlaten schuur die hem niet pluis lijkt. We kunnen dan samen kijken: wat zie je precies, waar let je op, zou het een hennepplantage kunnen zijn? Die directe interactie geeft mensen duidelijkheid bij het signaleren van ondermijning: ze leren ter plekke waar ze op moeten letten. En ondertussen bouw je vertrouwen op, omdat je laat zien: we staan hier samen tegen de criminaliteit, schouder aan schouder.”

Je moet kunnen schakelen tussen doelgroepen. De ene keer spreek je met een wethouder of burgemeester, even later met een jongere of een oudere buurtbewoner. Hoe pak je dat aan?

“Dat is inderdaad één van de uitdagingen, maar ook het leuke van dit vak. We richten ons op alle doelgroepen: van jeugd tot senioren, van bestuurders tot ondernemers en gewone inwoners. De kunst is om de kernboodschap hetzelfde te houden, maar de toon en insteek aan te passen. Als er een burgemeester of wethouder langskomt, spreek ik bijvoorbeeld over beleidsaanpak en samenwerking. Hoe zij het kunnen ondersteunen, wat de gemeente kan doen. Vijf minuten later staat er een groepje tieners bij de bus en die wil ik op een heel andere manier aanspreken: meer interactief, misschien een beetje shockeren met een voorbeeld uit de praktijk, of ze laten raden waar een sterke wietgeur vandaan komt. Bij senioren merk ik weer dat zij soms bang zijn, bijvoorbeeld om iets te zeggen over een buurman. Dus dan probeer ik vooral gerust te stellen en duidelijk te maken hoe ze veilig kunnen melden.

Ik zeg weleens: iedereen kan een steentje bijdragen, of je nu 16 bent of 76. Je moet alleen op de juiste knoppen drukken bij elk publiek. Een mooi voorbeeld vind ik toen we met de bus bij de ingang van een jongerenfestival stonden. Die jongeren roken die vieze luchtjes van drugs en riepen “gatver!” maar waren tegelijk supernieuwsgierig. Ze hebben met veel plezier en verbazing gekeken hoe het er in het criminele circuit aan toegaat en hoe criminelen anderen proberen te verleiden. Dat krijg je voor elkaar door aan te sluiten bij hun belevingswereld: een tikje sensatie, interactieve dingen doen, maar ook met humor. Voor een meer volwassen publiek focus ik misschien eerder op cijfers en maatschappelijke impact, maar ook daar probeer ik altijd concreet te blijven: wat betekent dit voor úw wijk, úw bedrijf?”

Unieke witwasstraat

Bezoekers kunnen ook zelf op ontdekkingstocht bij de Ondermijningsbus. Het spel Crimehunter is een effectieve voorlichtingstool waarmee zij op zoek gaan naar QR-codes en zo heel gericht via hun mobiele telefoon worden voorgelicht. Hebben ze alle letters verzameld en het woord geraden, dan krijgen ze een Crimehunter-diploma. Ook aan jongeren is gedacht, met speciale bankpasjes met een QR-code naar video’s om ze bewust te maken van de risico’s van ‘even snel geld verdienen’.

Crimehunter

Naast de voorlichting aan burgers geef je ook trainingen aan professionals, zoals gemeenteambtenaren. Wat valt je daarbij op?

“Klopt, een deel van mijn werk is trainingen geven aan professionals. Denk aan gemeentelijke handhavers, vergunningverleners, woningcorporaties, noem maar op. Wat me daarbij telkens opvalt, is dat er vaak al concrete signalen van ondermijning aanwezig zijn binnen zo’n organisatie, die nog niet als zodanig herkend of gemeld werden. Je hoort tijdens zo’n training bijvoorbeeld dat een wijkcoördinator al maanden vermoedt dat er iets mis is in dat ene pand, of dat een baliemedewerker steeds dezelfde figuren ziet langskomen. Maar men heeft het niet verder gemeld omdat ze niet zeker wisten wat ermee te doen. In de trainingen (bijvoorbeeld Crime Table® voor professionals) leggen we al die puzzelstukjes bij elkaar. We stimuleren ambtenaren om informatie met elkaar en met partners te delen. We leren ze dan hoe je een signaal kunt duiden, concreter en feitelijk kunt maken. Soms zie je echt de kwartjes vallen: “Oh, als ik dit signaal toevoeg aan wat de brandweer laatst zag, dán hebben we ineens een totaalplaatje.

Die integrale blik is intern net zo goed nodig als extern. En de Ondermijningsbus helpt daar ook bij: we zetten hem regelmatig in voor interne bewustwording bij gemeenten of tijdens een Week van de Veiligheid. Even de eigen organisatie wakker schudden, werkt heel goed. Het nut daarvan wordt ook benadrukt: een gemeente die onze bus inzette merkte een grote toename in bewustwording bij zowel inwoners én professionals. Je moet iedereen, van hoog tot laag, meenemen in die strijd tegen ondermijning. De kracht zit ‘m in de ervaring en de verbinding. We maken een onzichtbaar probleem zichtbaar en bespreekbaar, op een manier die blijft hangen. Dat heeft een enorm effect. We merken dat gemeenten die de bus één keer inzetten vaak enthousiast raken en hem opnieuw willen gebruiken. Het is de combinatie van zo’n fysieke blikvanger en een gedreven expert die weet waar hij over praat, die is ‘goud waard’.”