Smokkelen onder je neus?

Aan de grens tussen Nederland en Duitsland houdt de douane een fietser op een elektrische fiets staande. De fietser heeft een grote, opvallend gekleurde plunjezak bij zich, die hij boven op zijn stuur vasthoudt.

“Wat zit er in die plunjezak, meneer?” vraagt de douane. “Oranje sokken,” zegt de fietser.

De douane gelooft er niets van en zegt: “Afstappen graag.” De douaneambtenaar maakt de plunjezak open en ziet tot zijn verbazing daadwerkelijk alleen maar oranje sokken. Toch blijft de douaneambtenaar wantrouwig. Waarom zou iemand uitgerekend oranje sokken over de grens naar Duitsland brengen? Hij inspecteert de sokken en de zak zorgvuldig en trekt vervolgens de conclusie dat het inderdaad alleen oranje sokken zijn. De fietser mag verder en steekt de grens over.

Een week later fietst dezelfde man opnieuw met een grote plunjezak en wordt hij wederom bij de grens gecontroleerd. Telkens vervoert de fietser uitsluitend oranje sokken. Dit gaat maandenlang zo door en hij wordt continu gecontroleerd.

Wat heeft deze fietser al die maanden gesmokkeld?

Smokkelen, kijken is niet hetzelfde als zien

De beste plek om iets te verstoppen is vaak recht onder iemands neus. Dit noemen we hiding in plain sight. Als iemand iets wil verbergen, zijn we geneigd te veronderstellen dat dit zorgvuldig en uit het zicht gebeurt, waardoor juist datgene wat openlijk aanwezig is minder kritisch wordt bekeken. Een bekend voorbeeld is het zoeken naar een zonnebril die je al op je hoofd hebt zitten.

In dit verhaal valt de douaneambtenaar vooral de opvallend gekleurde plunjezak op, gevuld met oranje sokken. Hij denkt dat hij iets over het hoofd ziet en blijft de plunjezak daarom steeds opnieuw en grondig controleren, om uit te sluiten dat hij iets mist. Juist die plunjezak fungeert als pure afleiding en maskeert dat wat in werkelijkheid gestolen is en gesmokkeld wordt: elektrische fietsen.

Zichtbaar om ontdekking te voorkomen

Hiding in plain sight is een cognitief en gedragsmatig fenomeen waarbij objecten, handelingen of patronen juist zichtbaar worden gehouden om ontdekking te voorkomen. Het principe berust op de menselijke neiging om aandacht te richten op het onverwachte, afwijkende of expliciet verborgen gedrag. Datgene wat openlijk aanwezig is, wordt als vanzelfsprekend beschouwd en daardoor minder kritisch bekeken. Mensen gaan er impliciet van uit dat wie iets wil verbergen, dit zorgvuldig en uit het zicht zal doen. Die aanname leidt ertoe dat het brein informatie filtert en bekende of logisch ogende elementen nauwelijks actief controleert.

In toezicht en opsporing passen criminelen hiding in plain sight regelmatig toe als misleidingsstrategie. Door een zichtbaar, verklaarbaar of zelfs saai object centraal te stellen, verschuift de aandacht van toezichthouders naar controleerbare details, terwijl het werkelijke doel buiten het cognitieve focusgebied blijft. Psychologisch gezien sluit dit aan bij selectieve aandacht, verwachtingspatronen en cognitieve belasting: hoe meer iemand denkt zorgvuldig te controleren, hoe groter de kans dat hij blijft vastzitten in het verkeerde referentiekader.

Tip! Voor opsporing en toezicht betekent dit: wees alert op wat als logisch of vanzelfsprekend wordt gezien en stel steeds actief het eigen referentiekader ter discussie!