Nepartikelen: een onderschat maar groeiend probleem

Wat zijn nepartikelen?

Met nepartikelen worden vervalste of nagemaakte producten bedoeld: spullen die bewust worden verkocht alsof ze van een bekend merk of gerenommeerde maker zijn, terwijl ze in werkelijkheid imitatie zijn. Denk aan kleding met een nep-merklogo, namaakmedicijnen en illegaal gekopieerde software.

Het zijn producten die inbreuk maken op intellectuele eigendomsrechten (merkenrecht, auteursrecht en patent), omdat ze zonder toestemming bestaande merken of ontwerpen nabootsen. De handel in deze namaakgoederen is strafbaar in Nederland. Artikel 337 van het Wetboek van Strafrecht vormt de strafrechtelijke basis voor de aanpak van namaak en merkvervalsing.

Binnen ondermijnende criminaliteit worden goederen op verschillende momenten misbruikt: tijdens productie, handel, opslag en transport. Een belangrijke verschijningsvorm is vervalsing, zoals namaakparfums, designkleding, kunstwerken en voedingssupplementen of vermageringstabletten. Daarnaast is er ontduiking, bijvoorbeeld van btw, accijnzen (zoals bij alcohol en sigaretten), vergunningplichtige goederen (wapens, milieuafval) of regels voor de verstrekking van medicijnen. Dit gebeurt vaak via internet en kan samengaan met vervalsing en oplichting.

Tot slot speelt heling een rol, waarbij gestolen goederen via winkels, veilingen of online platforms worden aangeboden. Samen maken deze praktijken duidelijk hoe goederenstromen structureel worden ingezet om illegale winsten te genereren en toezicht te ontwijken.

Je stelt dat namaakhandel geen randverschijnsel meer is maar een miljardenindustrie. Wanneer is dit kantelpunt ontstaan?

“Dat is moeilijk te zeggen, maar ik heb de laatste jaren, met het verschijnen van sociale media, wel een forse groei van het aanbod in Nederland gezien. Wereldwijd bestaat dit probleem ook al jaren en er zijn voorbeelden genoeg van mensen die een meer dan gemiddeld, zelfs fors, inkomen genereren uit deze illegale handel.”

Hoe verklaar je dat namaakhandel inmiddels lucratiever lijkt dan sommige klassieke vormen van zware criminaliteit?

“Eenvoudig: hoge winst, laag risico. De vraag naar goedkope merkproducten is groot, terwijl de productiekosten van namaak laag zijn. Criminelen kunnen dus veel geld verdienen. Bovendien zijn de straffen voor namaakhandel doorgaans lager dan voor zwaardere misdaad zoals drugshandel. De pakkans is klein, zeker als men de handel verweeft met legale structuren.

Tel daarbij op dat deze vorm van misdaad, en tevens ondermijning, in Nederland nauwelijks aandacht krijgt van de opsporingsinstanties en een lucratieve business is geboren. Internationaal gezien is de pakkans ook beperkt: een container met nepgoederen laten onderscheppen is een risico dat men kan incalculeren, omdat er genoeg andere zendingen wel doorheen glippen.”

In hoeverre is de consument zich bewust dat een ‘onschuldig’ nepartikel kan bijdragen aan georganiseerde misdaad of zelfs terrorismefinanciering?

“Niet, dat is mij volstrekt duidelijk. Er ligt een grote uitdaging op het vlak van bewustwording bij de consument. Wanneer ik aan mensen uitleg welke impact de handel in namaak heeft, word ik soms zelfs argwanend aangekeken en krijg ik de vraag of ik het niet overdrijf.

Enkele artikelen waarin gesproken wordt over de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs in 2015, waarbij de broers Kouachi hun geld aanvankelijk verdienden met de verkoop van namaakartikelen, helpen dan nog wel mee.”

Waarom is merkvervalsing voor criminelen aantrekkelijker geworden dan bijvoorbeeld drugshandel?

“Dat is een simpele kwestie van hoofdrekenen: opbrengst maal pakkans. De vraag is enorm dus het risico op verzadiging van de markt zal niet ontstaan. Zolang luxe kledingmerken met nieuwe collecties komen, zal je dat ook zien in het aanbod van nepartikelen.”

Sociale media en e-commerceplatforms hebben de drempel verlaagd voor toegang tot namaakartikelen. Waar schiet toezicht hier volgens jou tekort?

“Dat toezicht schiet fors tekort. Daar waar bijvoorbeeld TikTok en Instagram content scannen op de aanwezigheid van een blote borst of woorden als ‘seks’ en die content meteen weigeren, gebeurt dat niet bij de handel in namaak.

Je ziet meer en meer aanbod op bijvoorbeeld TikTok waarbij de illegale handel wordt aangeprezen voor lage prijzen terwijl de presentator een masker draagt om onherkenbaar te blijven. Niemand maakt mij wijs dat dit soort dingen niet te filteren zijn met de hedendaagse technologie.”

Wat maakt Nederland specifiek interessant als afzetmarkt of doorvoerland voor namaakproducten?

“In Nederland lijkt namaak maatschappelijk geaccepteerd. Mensen maken zich niet zo druk over een lader voor hun iPhone als hij maar goedkoop is. Hetzelfde geldt voor kleding, maar zelfs op de markt van sigaretten en farmaceutica zijn voldoende kopers te vinden. Illegale sigaretten, gefabriceerd in een verre van hygiënische illegale fabriek waar de ratten over de tabak heen kruipen? Who cares? Dertig euro per slof, dat is toch goedkoop? Onze geografische ligging en de aanwezigheid van de grootste haven van Europa is voor de internationale doorvoer natuurlijk fantastisch.”

Worden bestaande criminele logistieke lijnen, bijvoorbeeld uit de drugshandel, hergebruikt voor nepartikelen?

“Wat ik zie, is meer de omgekeerde route: van handel in nepartikelen naar verdovende middelen. Verkopers en bezorgers die toch al hun klanten en routes hebben, gebruiken deze vervolgens om een extra productlijn aan hun service toe te voegen.”

De strafrechtelijke aanpak is selectief en gebaseerd op maatschappelijk belang. Is die drempel volgens jou nog passend?

“Nee, absoluut niet. Ik begrijp dat er sprake is van prioritering bij de opsporingsinstanties en het Openbaar Ministerie. Er is nu eenmaal een capaciteitstekort. Dat zorgt er in mijn beleving echter niet voor dat we met z’n allen lijdzaam zouden moeten toezien hoe deze markt van namaak kan floreren.

Het aantal jongeren dat actief wordt in de verkoop van nepartikelen zet feitelijk een eerste stap op de misdaadladder. Het zou toch belangrijk moeten zijn deze ontwikkeling zo snel mogelijk te stoppen? Dat kan volgens mij door de handel steviger aan te pakken.”

Zie je risico’s in het feit dat merkvervalsing vaak civielrechtelijk wordt afgedaan in plaats van strafrechtelijk?

“Ja, zeker. Het voordeel van civielrechtelijke aanpak is dat merkhouders een financiële compensatie kunnen vorderen. In het intellectuele eigendomsrecht, dat wordt gezien als een sterk recht, worden deze claims doorgaans toegewezen.

Probleem is echter dat een merkhouder dan nog maar even moet gaan zien hoe de schadevergoeding geïnd kan gaan worden. Ik merk met grote regelmaat dat thuisverkopers die worden aangepakt vervolgens van een uitkering blijken te leven waardoor betaling van schadevergoeding een kwestie van lange adem is.

Het komt te vaak voor dat verkopers vervolgens doorgaan met hun handel omdat ze in de veronderstelling verkeren dat ze toch niet geraakt worden. Dit is uiteraard het verkeerde signaal. Strafrechtelijke aanpak zou in dergelijke gevallen veel effectiever zijn.”

Welke nepartikelen zijn een zorgwekkende categorie? Waarom juist deze producten?

“Alle artikelen waarbij health and safety aan de orde is: sigaretten, medicijnen, maar ook vapes, elektronica, remblokken voor auto’s, noem maar op.

De uitleg daarvoor is evident: je zal maar te maken krijgen met een sterfgeval in je directe omgeving doordat een namaaklader ontploft, doordat namaakmedicijnen fatale bijwerkingen hebben of doordat een namaak auto-onderdeel afbreekt en de auto crasht.

Alles wat je inneemt of op je lichaam aanbrengt komt in je eigen biosysteem. Alles. Ik vermoed dat bijvoorbeeld methanol of zelfs urine, welke verwerkt worden in namaakparfums, niet heel goed voor je zullen zijn.

Consumenten staan onvoldoende stil bij de kwaliteitseisen die voor dit soort producten gelden en die eisen zijn er niet voor niets.”

Hoe raakt de namaakhandel aan bredere vormen van ondermijning, zoals witwassen en fiscale fraude?

“Al het geld dat verdiend wordt met de handel in namaak is crimineel geld. Simpel. Verkoop van namaak is een misdrijf en geld dat verdiend wordt met een misdrijf is crimineel geld.

Zwart geld dat vervolgens wordt witgewassen in de normale wereld. Wanneer een jongere van zeventien jaar honderd euro verdient met de verkoop van namaak zal niemand daarvan wakker liggen, maar wanneer groothandelaren vrachtauto’s vol verhandelen en duizenden euro’s per week verdienen wordt het een ander verhaal.

Over het verdiende criminele geld wordt geen belasting afgedragen en die impact wordt enorm onderschat. We klaagden wel met zijn allen toen de btw van 19% naar 21% ging om de begroting op orde te houden, maar illegale handel en de daarbij behorende financiële gevolgen accepteren we.

Dat vind ik echt onbegrijpelijk. Ik probeer soms ook nog wel aan mensen uit te leggen dat personeel van reguliere kledingwinkels wordt ontslagen omdat de markt van nepmerkkleding zodanig groeit dat er steeds minder in winkels wordt gekocht. Die winkelverkoopster zal je zus of partner maar zijn, vind je het dan nog altijd prima?

We weten allemaal dat criminaliteit hand in hand gaat met corruptie. Waar zouden de corrupte mensen van betaald worden? Niet via een Tikkie, maar met crimineel, zwart geld. Hoe duidelijk moeten we het maken dat ondermijning een serieus probleem is?”

Welke rol spelen gemeenten en lokale toezichthouders in het vroeg signaleren van deze handel?

“Er zijn in behoorlijk wat steden zogenoemde interventieteams die integrale controles houden. Dit juich ik zó enorm toe. Deze methode is overduidelijk succesvol: met regelmaat word ik gebeld om op te draven wanneer er weer een illegale winkel of een enorme partij namaakgoederen is aangetroffen.

Van dit soort controles gaat volgens mij ook een preventieve werking uit.”

Wat zou volgens jou effectiever zijn: strengere handhaving, hogere straffen of vooral meer bewustwording bij consumenten?

“Je kan dit heel simpel vanuit twee verschillende optieken bekijken: als er geen kopers zijn, is er geen handel. Dus bewustwording bij de consument.

Lange adem en ongetwijfeld zal dit nooit het probleem oplossen, maar het helpt wél.

Zwaarder straffen zou ik vervangen door straffen. Streng handhaven, strafrechtelijk optreden en straffen opleggen gebeurt nu gewoon te weinig, dus zijn de straffen ook niet per se te licht.

Wat ik in ieder geval wil meegeven: onderken alsjeblieft de brede risico’s van de handel in namaakartikelen. Dit probleem is zó groot en maatschappelijk relevant dat het een plaats op de politieke agenda verdient.”

Meldpunten voor professionals

Onveilige producten melden
Bedrijven die een gevaarlijk of onveilig non-food product op de markt hebben gebracht, zijn verplicht dit te melden. Dit gebeurt via de Safety Business Gateway (Europese Commissie). De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit is toezichthouder en controleert vervolgens of een bedrijf voldoende maatregelen neemt (bijvoorbeeld een terugroepactie).

Intellectueel eigendom / namaak bij Douane (Team IER)
Merkhouders (eigenaren van merken of producten) kunnen bij de Douane een verzoek tot optreden indienen als zij vermoeden dat hun intellectuele eigendomsrechten worden geschonden. Dit verzoek richt zich op het tegenhouden van namaakproducten aan de grens. Als de Douane zo’n verzoek goedkeurt en vervolgens bij controle goederen aantreft die daarop lijken, zullen zij die zending tegenhouden en de merkhouder informeren.

Strafrechtelijke handhaving (FIOD/politie)
Bij grootschalige of georganiseerde handel in namaakartikelen komt strafrecht, handhaving of opsporing in beeld. De Douane werkt samen met de FIOD voor strafrechtelijke vervolging wanneer een zaak grote maatschappelijke impact heeft. Merkhouders of bedrijven die stuiten op grootschalige namaakhandel kunnen hiervan aangifte doen bij de politie/FIOD. In Nederland is het verkopen van namaakproducten strafbaar, zelfs het verkopen van één nagemaakt merkartikel (bijvoorbeeld via Marktplaats) is in principe al verboden.

REACT (Anti-Counterfeiting Network)
Een internationale non-profitorganisatie die zich richt op de bestrijding van namaakproducten en piraterij. De organisatie werd opgericht in Nederland, inmiddels is REACT actief in meer dan negentig landen. Het doel van REACT is om merken, bedrijven en autoriteiten te helpen bij het beschermen van intellectuele eigendomsrechten en het terugdringen van de handel in nepartikelen. De organisatie werkt samen met opsporingsdiensten zoals de Douane, FIOD, politie en NVWA en speelt een belangrijke rol in de internationale coördinatie van onderzoeken en handhavingsacties. REACT is geen meldpunt voor consumenten, maar richt zich op professionals en merkhouders die actief willen bijdragen aan de bestrijding van namaakhandel.

www.StopNamaak.Nu
Via die website kunnen consumenten informatie vinden over de handel in namaak, maar ook informatie delen over verkopers en verkooppunten.