De laatste ontwikkelingen in de fentanylepidemie in de Verenigde Staten

De meeste mensen kennen onderhand de verschrikkelijke beelden uit de Verenigde Staten van fentanylgebruikers die versteend voorovergebogen staan of als zombies door de straten strompelen. De fentanylepidemie is tot nu toe het laatste hoofdstuk in de zogenaamde opioïdencrisis, waarin de medicijnengigant Purdue Pharma de zwaar verslavende pijnstiller Oxycontin op een gewetenloze manier pushte. Miljoenen raakten verslaafd aan de dure pillen en schakelden later over op goedkopere heroïne, die gretig door Mexicaanse kartels werd geleverd. Later gingen de Mexicaanse kartels een beetje fentanyl aan de heroïne toevoegen om die sterker te maken.

Wat is fentanyl

Fentanyl is een synthetische opioïde die vijftig keer sterker is dan heroïne. Vervolgens werd er pure fentanyl op de markt gebracht en het is nu zo ver dat er op straat in de binnensteden van Amerika nauwelijks nog plantaardige heroïne te verkrijgen is: alles is fentanyl wat de klok slaat. In de afgelopen vijf jaar heeft de fentanylcrisis aan 350.000 mensen het leven gekost. Evenveel doden als gesneuvelde Amerikaanse soldaten in de Tweede Wereldoorlog.

Met name in steden als San Francisco, Los Angeles, Portland en Philadelphia, maar ook in het Canadese Vancouver, is de fentanylepidemie volledig uit de hand gelopen. Gebieden van soms wel vijftig straatblokken zijn volledig overgenomen door fentanylgebruikers die openlijk fentanyl spuiten en roken, terwijl dealers vrij spel hebben.

Collage van fentanylgebruikers in San Francisco tijdens de Amerikaanse fentanylcrisis — Collage van fentanylgebruikers in San Francisco. De stad wordt vaak genoemd als voorbeeld van de maatschappelijke gevolgen van de Amerikaanse fentanylcrisis en de opioïdencrisis.

De meeste van deze steden hebben altijd een liberaal gedoogbeleid gevoerd, waarbij harm reduction het doel was. Critici zeggen dat juist door dit softe beleid het fentanylgebruik is geëscaleerd. In steden als San Francisco was dit het extreemst: via een speciale verordening (Proposition 47) werden winkeldiefstallen tot 950 dollar niet meer als een misdaad beschouwd, maar als een overtreding. Ook werden dealers niet meer aangepakt. Dit leidde tot een tsunami aan winkeldiefstallen. Grote warenhuizen zijn dan ook verdwenen uit het centrum van de stad.

De fentanylcrisis was een belangrijk thema in de verkiezingscampagne van Trump. Hij beloofde een keiharde aanpak van de Mexicaanse kartels, maar ook van de dealers die op straat hun vergif aan de man brengen. Onder veel lokale bestuurders begint de laatste jaren ook het besef door te dringen dat het tolerante beleid niet heeft geholpen en dat het wellicht tijd wordt om een repressiever beleid te voeren.

In steden als Portland en Vancouver is decriminalisering van fentanyl teruggedraaid en worden dealers gearresteerd. Gebruikers worden opgepakt en voor de keuze gesteld: verplicht afkicken of de gevangenis in, waar men in feite ook afkickt doordat men van drugs verstoken is, maar dan zonder medische begeleiding. In Philadelphia zijn er nu politieacties waarbij complete blokken worden schoongeveegd. In Californië is Proposition 47 teruggedraaid en zijn winkeldiefstal en dealen weer misdrijven die bestraft worden.

Fentanyl is een synthetische opioïde die vijftig keer sterker is dan heroïne.

Trump verklaarde eind 2025 fentanyl tot ‘wapen van massavernietiging’ en bestempelde eerder al de Mexicaanse drugskartels als terroristische organisaties. Onder druk van de Verenigde Staten heeft de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum een honderdtal kartelbazen die in Mexico vastzaten aan de Verenigde Staten uitgeleverd.

Het Sinaloakartel, ooit de grootste fentanylproducent van Mexico, is uiteengevallen met de uitlevering van El Chapo, maar vooral met de ontvoering van nummer twee El Mayo, die nu ook in een Amerikaanse cel zit. Het Sinaloakartel, bang voor Amerikaanse repercussies, heeft nu een verbod op fentanylproductie op hun territorium uitgevaardigd.

Afgelopen februari werd kopstuk El Mencho van het Jalisco-kartel geëlimineerd. Dit is het meest gewelddadige en expansieve kartel van het land, dat met de verzwakking van het Sinaloa-kartel de grootste fentanylproducent werd. Mogelijk zal dit ook invloed hebben.

In ieder geval zijn de jaarlijkse inbeslagnames van fentanyl aan de Mexicaans-Amerikaanse grens in de periode 2023–2025 gehalveerd, van tien ton naar vijf ton. Ook het aantal fentanyldoden in Amerika is drastisch gedaald. 2022 was het rampjaar met bijna 120.000 doden. Dit daalde vervolgens naar 105.000 in 2023, 80.000 in 2024 en 70.000 in 2025.

Trumpaanhangers geven de president alle krediet en zeggen dat zijn harde aanpak verantwoordelijk is voor de significante daling. Anderen stellen dat het een combinatie van verschillende factoren is: een grotere bewustwording onder gebruikers en meer toegang tot de opioïdenblokker Narcan, een soort tegengif dat iemand die bijna bezwijkt aan een overdosis weer tot leven kan wekken.Een cynische verklaring luidt dat de zwaksten al gestorven zijn.

Trump verklaarde eind 2025 fentanyl tot ‘wapen van massavernietiging’.

Fentanyl mag dan minder beschikbaar worden, maar ondertussen worden Amerikaanse straatdealers steeds inventiever. Omdat fentanyl een zeer korte high heeft — anderhalf uur in plaats van de zes à zeven uur die heroïne geeft — werd er al het verdovingsmiddel xylazine toegevoegd om de high te verlengen.

Xylazine veroorzaakt echter grote wonden en abcessen bij gebruikers. In ernstige gevallen moeten ledematen worden geamputeerd. Dealers zijn nu overgestapt op een andere tranquillizer als versnijdingsmiddel die ook legaal verkrijgbaar is: medetomidine. Soms wordt het zelfs puur verkocht aan een gebruiker die denkt dat hij fentanyl koopt. Omdat medetomidine zo sterk is, wordt het op straat ‘rhino tranq’ genoemd.

Collage van fentanylgebruikers in Vancouver tijdens de fentanylcrisis in Canada — Collage van fentanylgebruikers in Vancouver. De Canadese stad wordt vaak genoemd als één van de zwaarst getroffen locaties binnen de Noord-Amerikaanse fentanylcrisis.

Analyses van monsters van fentanyl, genomen door harm reduction-activisten en drugsonderzoekers in New York, tonen aan dat wat als fentanyl wordt verkocht vaak versneden is met andere zeer gevaarlijke tranquillizers zoals verschillende soorten benzodiazepinen, bromazolam en zelfs met de stof BTMPS. Dit is een stof die in de plasticindustrie wordt gebruikt als conserveringsmiddel.

Vooralsnog ziet het er niet naar uit dat fentanyl zal opkomen in Nederland en België. Ten eerste hebben we hier nooit een opioïdencrisis gehad die honderdduizenden mensen verslaafd heeft gemaakt. Bovendien heeft fentanyl een slechte reputatie en beschikt Nederland over een bloeiende synthetische drugsindustrie, waardoor de consument kan kiezen uit tientallen synthetische drugs die weliswaar gevaarlijk zijn, maar niet zo toxisch en verslavend als fentanyl.

Wel duiken aanverwante stoffen, zoals nitazenen, steeds vaker op, met name in zware pijnstillers die op de illegale pillenmarkt worden aangeboden. Het blijft zaak om de websites waarop deze stoffen worden aangeboden scherp in de gaten te houden en waar mogelijk direct uit de lucht te halen. De recente juridische actie tegen funcaps.nl, waarbij bleek dat de eigenaren volkomen onverschillig waren voor de doden die het gevolg waren van de ongeoorloofde verkoop van tranquillizers, is een goede eerste stap.

Wist je dat?

In New York ontstond in de jaren tachtig een opvallende traditie onder drugsdealers: heroïne werd verkocht in kleine envelopjes van pergamijnpapier. Elke dealer gebruikte een eigen naam en logo op de verpakking als vorm van marketing én kwaliteitsgarantie.

Deze unieke werkwijze, die nauwelijks in andere Amerikaanse steden voorkwam, zet zich vandaag de dag voort in de handel in fentanyl. De variatie in verpakkingen en de vormen van de drugs daarin laten zien hoe deze ‘branding’ nog steeds een rol speelt binnen de illegale markt.