De escalatieladder van de georganiseerde misdaad
Delen
Trede 1: eerste waarschuwing en communicatie
In de beginfase van een conflict zoeken criminelen vaak contact om hun ongenoegen kenbaar te maken of eisen te stellen. Dit kan via een ´vriendelijk gesprek´ of juist via een dreigende boodschap. Het doel is druk uit te oefenen zonder meteen geweld te gebruiken, vergelijkbaar met hoe legale partijen eerst zouden proberen te onderhandelen. Uit onderzoek van het WODC blijkt dat conflicten in het criminele milieu vaak voorkomen en dat dreiging met geweld een veelgebruikt middel is om zulke geschillen te beslechten. Tegelijkertijd wordt daadwerkelijk fysiek geweld in deze fase nog gezien als ultimum remedium: het is niet altijd de norm en zeker niet de enige manier om een conflict op te lossen. Criminelen kunnen bijvoorbeeld een ultimatum stellen om schulden te voldoen of gestolen waar terug te geven, in de hoop escalatie te vermijden.
Trede 2: intimidatie en bedreiging
Als een eerste waarschuwing geen effect heeft, volgt vaak een fase van intensievere intimidatie. Hierbij wordt openlijk gedreigd met geweld tegen de persoon zelf of diens omgeving. Zulke bedreigingen, mondeling, schriftelijk of via onderwereld-netwerken dienen om angst aan te jagen en de tegenpartij onder druk te zetten. In deze fase maken criminelen duidelijk wat de consequenties zullen zijn van ongehoorzaamheid. Dergelijke intimidatie vormt een cruciaal pressiemiddel binnen criminele afrekeningen.
Trede 3: vernieling en aanslagen op eigendom
De volgende trede op de criminele escalatieladder is gerichte vernieling: criminelen plegen aanslagen op bezittingen van de tegenpartij. Dit gaat verder dan alleen dreigen. Er wordt daadwerkelijk schade aangericht, meestal zonder (direct) dodelijke slachtoffers, om de ernst van het conflict te benadrukken. Veel gebruikte methoden in Nederland zijn het plaatsen van explosieven (zoals zware illegale vuurwerkbommen of handgranaten) bij woningen, bedrijven of auto’s van het doelwit. Dit fenomeen is de laatste jaren sterk toegenomen. In 2023 telde de politie in Amsterdam en Rotterdam al in de eerste jaarhelft ruim 80 explosies of pogingen daartoe, vaak uitgevoerd door jonge criminelen in opdracht van anderen. Aanslagen met zwaar vuurwerk of granaten worden gezien als een gewelddadige vorm van intimidatie. De materiële verwoesting is groot en de psychologische impact op het slachtoffer en de omgeving enorm. Hoewel het formeel onder vernieling valt, komt dit in de praktijk neer op een uiterst gewelddadige waarschuwing dat de volgende stap persoonlijk letsel kan betekenen.
Trede 4: mishandeling en fysiek geweld
Wanneer eigendomsvernielingen en intimidatie niet het gewenste resultaat opleveren, gaan criminele partijen over tot rechtstreekse fysieke aanvallen op de tegenstander of diens handlangers. In deze stap wordt het slachtoffer mishandeld of verwond, maar
(nog) niet omgebracht. Het gaat om harde afstraffingen of waarschuwingen door middel van geweld. Dit kan variëren van een zware mishandeling, ontvoering met lichte marteling, tot gerichte schietpartijen of steekpartijen die bedoeld zijn om te verwonden in plaats van te doden. Wetenschappelijk is vastgesteld dat criminelen geweld als een geaccepteerd en soms noodzakelijk instrument zien binnen hun wereld.
Trede 5: zwaar geweld (ontvoering en liquidatie)
De ultieme trede op de criminele escalatieladder is het toepassen van extreem geweld, waarbij de tegenpartij zwaargewond raakt, langdurig uitgeschakeld wordt of om het leven komt. Dit omvat ontvoeringen met marteling en afpersing, gedwongen verdwijningen en geplande moorden (liquidaties). Als een conflict zover ontspoort, hebben eerdere stappen gefaald of werden ze bewust overgeslagen vanwege de ernst van het geschil. In Nederland is het aantal onderwereldmoorden schrikbarend: gemiddeld vinden jaarlijks tussen de 20 en 30 liquidaties in het criminele milieu plaats (Themarapportage ongewenste inmenging en beïnvloeding democratische rechtsstaat, 2022). Dergelijke liquidaties zijn doorgaans planmatig beraamde moorden op rivaliserende criminelen, uitgevoerd om wraak te nemen of een gevaar definitief uit te schakelen. Ontvoering komt ook geregeld voor als zwaar pressiemiddel, vaak om geld of informatie af te dwingen.